Η καρδιά του Κωνσταντίνου Αθανασίου

docu-fiction

έρευνα - κείμενο: Κίμων Θεοδώρου

Ήταν τέτοιο το ιστορικό βάρος του θείου του που όταν ο ίδιος αυτοκτόνησε, στις 20 Ιανουαρίου 1880, οι περισσότερες εφημερίδες έκαναν λόγο «για τον εικοσάχρονο ανεψιό του Ζήση Σωτηρίου» χωρίς καν να αναφέρουν το όνομά του. Παρότι επρόκειτο για όνομα μεγαλοπρεπέστατο: Κωνσταντίνος. Σαν να ζούσε στη σκιά του Έλληνος του Ολύμπου, Ζήση Σωτηρίου, μέχρι που μια μέρα ο Κωνσταντίνος αναρωτήθηκε τι είναι η ζωή; τι είναι ο θάνατος; τι είναι η σκιά; κι απάντησε χαμηλόφωνα εντός του πως θάνατος είναι όταν δεν έχεις πια σκιά. Ή όταν δεν είσαι πια σκιά κανενός. Αυτοκτόνησε στο φυλάκιο παρά το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Σαν να μην άντεχε τόση πολλή ιστορία. Περιτριγυρισμένος από αρχαία και από ηρωική Επανάσταση.

Λίγους μήνες αργότερα πέθανε και ο Ζήσης επειδή τα είχε πια τα χρονάκια του κι επιπλέον ίσως από τη στεναχώρια για τον χαμό του ανεψιού. Στο μυαλό του Ζήση το απονενοημένο διάβημα θα ήταν ανεπίτρεπτο, κόκκινη γραμμή για έναν Ζήση που έζησε και πολέμησε ενάντια στον οθωμανικό ζυγό ερχόμενος για τις μάχες από την Ουγγαρία όπου έμενε μέχρι πρότινος και έκτοτε συμμετείχε σε αναβρασμούς κάθε που άκουγε τη λέξη «επανάσταση» κι έγραφε διακηρύξεις ως Έλλην του Ολύμπου, βάσει μιας ιδεολογικοποιημένης καταγωγής, μιλώντας για την πατρίδα, τους αγώνες δίχως τελειωμό και το μέλλον της χώρας. Μεταξύ άλλων πρωτοβουλιών είχε ανακοινώσει στις 3 Σεπτεμβρίου 1843 τη δημιουργία ενός ταμείου για την αποπληρωμή των πολεμικών δανείων της Ελλάδας προς τις «ευεργέτιδες δυνάμεις». Μόνον έτσι η πατρίς θα γινόταν πραγματικά ανεξάρτητη. Το σπίτι του στην Αθήνα για ένα διάστημα θα το μετέτρεπε σε κέντρο στρατολόγησης νέων για την απελευθέρωση της Θεσσαλίας που εντέλει θα περνούσε στο ελληνικό κράτος το 1881, λίγο μετά από το θάνατό του.

Για τον Κωνσταντίνο δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα. Ούτε το πρόσωπό του εν αντιθέσει με την αφεντιά του θείου του. Αυτή η απουσία εικόνας με κάνει να αναζητήσω άλλες εικόνες. Γιατί; Δεν έχω απαντήσεις. 

Ο Ζήσης Σωτηρίου σε μια εικόνα από το βιβλίο του Τα άπαντα του συνταγματικού Έλληνος Ζήση Σωτηρίου. ‘Ητοι εκδουλεύσεις και δώρα προς την πατρίδα (…) εκδοθέντα υπό του ιδίου, Αθήνα, 1848

Υπάρχουν κόκκινες γραμμές στις εθνικές επαναστάσεις. Υπάρχουν κόκκινες γραμμές και στις ερωτικές εξεγέρσεις. Οι δεύτερες αρκετές φορές δεν αντέχονται όταν διαβεί κανείς το κατώφλι τους. Μια κυρία της εποχής βάλθηκε να διαδίδει περήφανα στις φίλες της ότι τύλιξε στα δίχτυα του έρωτά της τον νεαρό ανεψιό. Ωστόσο, για τον ίδιο τον Κωνσταντίνο η φημολογία που ξέσπασε από τις πρώτες μέρες του 1880 τού προκάλεσε αίσθημα ντροπής. Δεν γνωρίζουμε κατά πόσο προχώρησαν οι σχέσεις τους. Μήπως απλά τα φαντάστηκε η κυρία ότι διατηρούσε ιδιαίτερες στιγμές μαζί του;

Στην επιστολή αυτοχειρίας, που βρέθηκε στην τσέπη του Κωνσταντίνου, ο ατυχής νέος είχε γράψει:

 «Κυρία, παύσατε να με εκθέτετε εις τας φίλας σας ως εραστήν σας. Έάν ποτέ διέβαινον της οικίας σας, τούτο εγένετο χάριν περιπάτου».

Ο Κωνσταντίνος απέφυγε να δώσει το όνομά της δημόσια, υποψιαζόμενος ότι η επιστολή του –όπως γινόταν κάποιες φορές- θα έβγαινε στον Τύπο. Όπως κι έγινε. Ακόμη και χωρίς το όνομά της, το νέο θα συζητιόταν ολούθε. Η ίδια η γυναίκα θα καταλάβαινε ποια είναι. Μπορεί και οι φίλες της. Αρκούσε να την πληγώσει έτσι και να την θίξει προσωπικά κι ίσως οι φίλες της να έκαμναν σούσουρο για ακόμη μια φορά.

Ο θεμέλιος λίθος του Αρχαιολογικού Μουσείου τέθηκε στις 3 Οκτωβρίου 1866 σε οικόπεδο στην οδό Πατησίων, με δωρεές των οικογενειών Μπερναρδάκη και Τοσίτσα. Μάλιστα, η Ελένη Τοσίτσα δώρισε και διπλανό ακίνητο στο «Σχολείο των Τεχνών» ή «Πολυτεχνείο» ώστε να συγκεντρωθούν σε ένα μέρος της πόλης «τα καταστήματα» των τεχνών. Το 1880 λειτούργησε η δυτική πτέρυγα του υπό ανέγερση Μουσείου. Εδώ βλέπουμε την πρώτη φωτογραφία του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου μετά την ολοκλήρωση της ανέγερσής του, το 1889. Την ιστορία του οργανισμού έχει ερευνήσει ο επιμελητής αρχαιοτήτων του Μουσείου, Κώστα Πασχαλίδης.  Πηγή: archaiologia.gr  

Πάραυτα ας μην βιαστούμε να σκεφτούμε ότι επρόκειτο για αυτοκτονία εκδίκησης ή προάσπισης μιας τιμής. Τα πράγματα σχεδόν ποτέ δεν είναι όπως φαίνονται. Ίσως αυτή η συναισθηματική περιπέτεια να αποτέλεσε αφορμή. Κι άλλοι λόγοι θα πρέπει να συντέλεσαν στο διάβημα αθροιστικά. Μπορεί και όχι. Δεν έχει σημασία να αναζητηθούν, πράγμα μάταιο. Χίλιαδυο θα έβαζε κανείς στο νου του: γενικά, δεν θα την πάλευε πια με τον κόσμο γύρω του, όχι μονάχα με το να κουβαλάει το βάρος του ανεψιού ενός ήρωα του 1821 σε βαθμό στίγματος που δεν επέτρεπε τον αυτοκαθορισμό του ή όχι μονάχα με το να προσεγγίζεται από κυρίες που αναζητούν ευχάριστες περιπέτειες με σόι ρωμαλέο. Ο θείος του κάποτε ήταν εύπορος, αλλά ο ίδιος ο Κωνσταντίνος τί θα μπορούσε να κάνει για τα προς το ζην και να νιώσει ότι παίρνει μια ανάσα, έναν απογαλακτισμό; Άλλοι φοιτητές παρέδιδαν φιλολογικά μαθήματα, ο ίδιος παρακολουθούσε προπαρασκευαστικά μαθήματα στο πολυτεχνικό σχολείο και ονειρευόταν να γίνει μεγάλος ζωγράφος, το πολύ-πολύ να κατάφερνε να πουλήσει κανένα πίνακα σε μια εποχή που δεν υπήρχε κοινό για την τέχνη παρά σε εμβρυακό στάδιο. Και άραγε να υπήρχε ζωγραφικό γονίδιο; Γιατί κι ο θείος Ζήσης κάποτε δεν ήταν μόνο πολεμιστής και ήρωας, είχε μια πολύπλευρη προσωπικότητα, νοιαζόταν για τα γράμματα και την πρόοδο της χώρας κι ακόμα ο ίδιος ασχολήθηκε με τη ζωγραφική. Μένοντας στο βιοποριστικό του ανεψιού, γνωρίζουμε ότι ο θείος του υπήρξε αρχαιοφύλαξ στην Ακρόπολη. Για την ακρίβεια πρέπει να ήταν ο πρώτος αρχαιοφύλακας αρχαιοτήτων.  Γνωρίζουμε ότι ο ανεψιός αυτοκτόνησε μάλλον μέσα στο φυλάκιο του Αρχαιολογικού Μουσείου όπου μπορεί να τού είχε εξασφαλίσει μια προσωρινή απασχόληση ο θείος του, Ζήσης Σωτηρίου, ή διαφορετικά, ο Κωνσταντίνος θα πήγαινε συχνά εκεί να επισκεφθεί τον Ζήση ο οποίος παρότι είχε περάσει τα ογδόντα ήθελε να προσφέρει τις υπηρεσίες του στην πατρίδα: όταν έρχονταν ξένοι τούς έπαιρνε ο ίδιος από το χέρι για να τους ξεναγήσει στα λημέρια ενός ένδοξου πολιτισμού. «Και εδώ το νέο μας μουσείο που σε λίγο αναμένουμε να δοθεί κι ολόκληρο στο κοινό», τον φανταζόμαστε να λέει. Έπειτα ποιος ξέρει πόσο ευαίσθητος να ήταν ο ανεψιός, ίσως να μην άντεχε να τριγυρνάει στην Αθήνα και να ραγίζει η καρδιά του βλέποντας αμέτρητους επαίτες στην οδό Σταδίου από τη μία και από την άλλη να παραπονιούνται ορισμένοι για λόγους «αισθητικής» και να αναρωτιούνται γιατί δεν τους κλείνουν στο Πτωχοκομείον, μια λογική του «φαίνεσθαι» που διέτρεχε τους καιρούς –μέχρι και σήμερα ακόμα- χωρίς να διεισδύει βαθύτερα στα κοινωνικά ζητήματα και χωρίς πολιτικά οράματα μιας αξιοπρεπούς ζωής για όλο τον κόσμο. Ο θείος του ήταν ιδεολόγος, με λόγια και πράξεις υποστήριζε τη μόρφωση των νέων, έλεγε κι έγραφε και έλεγε κι έγραφε, τόσα πολλά πράγματα για την αξιοπρέπεια του Έλληνα. Κάτι θα πήρε απ’ όλα αυτά ο ανεψιός πιστεύοντας στην αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου.

Το όνομα του Κωνσταντίνου τελικά το μαθαίνουμε μόνο από μια εφημερίδα (τουλάχιστον απ’ όσο τον αναζήτησα, οι υπόλοιπες είπαμε ότι τον ανέφεραν απλά ως «ανεψιό») όπου δημοσιεύτηκε ένα σύντομο ποιητικής απόχρωσης αποχαιρετιστήριο, από τον υπογράφοντα συντάκτη «Ι.Κ.Τρ»:

«(…) ηυτοκτόνησε εν τη παρά τω εθνικώ μουσείω οικία ο έτερος των ανεψιών του Έλληνος του Ολύμπου Ζήση Σωτηρίου, Κωνσταντίνος Αθανασίου (…) παρακολουθούμενος ο νεκρός υπό ευάριθμων φίλων του ετάφη εις τον ου μακράν των Άνω Πατησίων ναόν της Αγίας Γλυκερίας (Γαλάτσι), θέσιν, εις ην ούτος μετέβαινε καθεκάστην σχεδόν σχεδιάζων σκηνογραφίας. Εκεί υπό τον ψίθυρον του φυλλώματος και το κελάηδημα των πτηνών, κοιμού δυστυχή φίλε Κώστα!».

Το παραπάνω με έκανε να σκεφτώ το Γαλάτσι τότε σε σύγκριση με το σημερινό. Το Γαλάτσι που ήταν εξοχή για τους Αθηναίους για πολλά χρόνια ακόμα και τον εικοστό αιώνα, με δέντρα και όμορφα πουλιά που κελαηδούσαν. Το Γαλάτσι σήμερα αποπνικτικά πυκνοδομημένο, με ελάχιστα ξέφωτα φυσικού περιβάλλοντος, όπως στα Τουρκοβούνια, κάτι σαν εξοχή ή ένα δείγμα της. Ο παλαιότερος ναός της Αγίας Γλυκερίας στα πέριξ του οποίου σύχναζε ο Κωνσταντίνος Αθανασίου δεν είναι ίδιος με τον σημερινό που ανεγέρθηκε από το 1927 εκ νέου στην ίδια τοποθεσία. Προηγουμένως θα πρέπει να ήταν ένα μεταβυζαντινό εκκλησάκι μέσα στη φύση. Ορισμένοι το τοποθέτησαν χρονικά στο 16ο αιώνα. Άραγε διαισθητικά ο κόσμος που χάνεται και η αδυνατότητα πένθους μιας μελλοντικής αποπνικτικής τσιμεντούπολης συνέβαλε υπόγεια στον ψυχισμό του Κωνσταντίνου πριν από το διάβημα;

Ο ιερός ναός της Αγίας Φωτεινής στο Γαλάτσι εν έτει 2021

Σπύρος Βασιλείου - Το Γαλάτσι

Πήγα στο σημερινό ναό και περπάτησα στους γύρω δρόμους, επιθυμώντας να δω το ίδιο κομμάτι γης και το ίδιο κομμάτι ουρανού που κοίταζε ο Κωνσταντίνος. Η θέα σχεδόν αδύνατη από τις υψωμένες πολυκατοικίες. Ίσως μπορούσε να διαισθανθεί τη διάβρωση του αττικού τοπίου που θα ξεσπούσε μέσα σε λίγες δεκαετίες μέσω της άναρχης οικοδόμησης της πόλης. Έτσι, θα βάλθηκε να σώσει κάτι από το τοπίο επιδιδόμενος σε «σκηνογραφίες». Από τη διατύπωση του δημοσιεύματος παραπάνω θα μπορούσε ο «Ι.Κ.Τρ» να εννοεί «σκηνογραφίες» μέσα στο ναό ή και έξω από αυτόν που μάλλον ήταν το πιο πιθανό. Με τον όρο «σκηνογραφία» θα αναφερόταν σε τοπία και σκηνές της καθημερινής ζωής, ή αλλιώς «ηθογραφίες». Μπορεί να ζωγράφιζε Αθηναίους που εκδράμουν στη φύση. Άραγε να σώζεται κάποιο έργο του; Κι εάν ναι, μάλλον απίθανο να εντοπιστεί. Ευκολότερα κάποιος θα βρει παλιές φωτογραφίες αρχαίων μνημείων της Αθήνας, από έναν συνονόματο του, τον φωτογράφο Κωνσταντίνο Αθανασίου (1845-1898). Ποιος ξέρει αν οι δυο Κωνσταντίνοι συναντήθηκαν ποτέ σ’ έναν από τους περιπάτους τους πιάνοντας την κουβέντα. Σήμερα σώζονται έργα ζωγράφων που αποτύπωσαν το Γαλάτσι τις επόμενες δεκαετίες, έργα όπως «Το Γαλάτσι» (π. 1930) του Σπύρου Βασιλείου που ανήκει στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης ή το «Εκδρομή στο Γαλάτσι» (1935) του Θεόφραστου Τριανταφυλλίδη στη συλλογή της Δημοτικής Πινακοθήκης Λάρισας-Μουσείο Γ.Ι. Κατσίγρα.  

Θεόφραστος Τριανταφυλλίδης - Εκδρομή στο Γαλάτσι

Ένας φρουρός του Γαριβάλδη με καραμπίνα. Ελαιογραφία του Gerolamo Induno, 1868. Στο Museo Napoleonico στη Ρώμη, Ιταλία 

Ο θείος Ζήσης πέρα από την Ελληνική Επανάσταση φέρεται να πολέμησε και στο πλευρό του Γαριβάλδη στην Ιταλία. Το όργανον της αυτοχειρίας του Κωνσταντίνου υπήρξε μια «καραβίνα, ην ο συμπολεμιστής του Γαριβάλδη Ζήσης Σωτηρίου είχε φέρει εξ Ιταλίας. Ταύτην λάβων ο αυτοκτονήσας, έθεσεν υποκάτωθεν της σιαγόνος και είλκυσε δια του ποδός το σκάνδαλον, αφαιρέσας προηγουμένως τον επιφυλακτήρα».

Σε άλλη εφημερίδα διαβάζω πως η σφαίρα «διήλθε την κεφαλήν, συντρίψασα αυτήν και διασκορπίσασα τον εγκέφαλον. Αγνοείται η αιτία της απονενοημένης αυτής πράξεως. Κατ’ απαίτησιν των συγγενών του αυτοκτονήσαντος ενηργήθη νεκροψία υπό του ιατρού κ. Φ. Γαρφέλλη εξαγαγόντος την καρδίαν του νεκρού όπως αποσταλή εις την πατρίδα του».  

 

Η καρδιά του Σοπέν που πέθανε στα 39 του χρόνια, φωτογραφήθηκε το 2014 από επιστήμονες προκειμένου να ανιχνεύσουν εάν υπάρχουν ίχνη πάθησης στην οποία θα μπορούσε να αποδοθεί ο θάνατός του. Ο Σοπέν πέθανε στο Παρίσι και λέγεται πως ήταν επιθυμία του η καρδιά του να επιστρέψει στην πατρίδα του, στην Πολωνία. (Wikipedia)

Οι Τιτάνες κομματιάζουν τον Διόνυσο. Παράσταση σε υδρία (αγγείο) που βρέθηκε στην Κάμειρο, αρχαία πόλη στο νησί της Ρόδου. Πηγή εικόνας: http://www.hellenicaworld.com

Γιατί να ζήτησαν οι συγγενείς την καρδιά του Κωνσταντίνου; Θα ήταν ιδέα του Αλέξανδρου που τον σέβονταν στο σόι επειδή ήξερε πολλά γράμματα και τα έμαθε όλα μόνος. Ο Αλέξανδρος Αθανασίου, εξάφελφος του Κωνσταντίνου, ζούσε σε ένα κτήμα κάπου στην Κοζάνη μα τον περισσότερο καιρό ταξίδευε στα Βαλκάνια, στην Ιταλία και στη Γαλλία προωθώντας την οικογενειακή επιχείρηση: εμπόριο γούνας. Ο Αλέξανδρος υπήρξε ακόμα μέλος μιας μυστικής θεοσοφικής εταιρείας. Εκεί είχε ακούσει ότι αφότου πέθανε ο Σοπέν η καρδιά του διατηρήθηκε μέσα σε κονιάκ. Αγαπούσε επίσης το μύθο του Διόνυσου Ζαγρέα: νόθο παιδί του Δία, το βρέφος ρίχτηκε εκδικητικά από την Ήρα στους Τιτάνες που το κατακρεούργησαν. Η Αθηνά διέσωσε την καρδιά του Διόνυσου την οποία στη συνέχεια ο Δίας έβαλε μέσα σ’ ένα γύψινο ομοίωμα: ο Διόνυσος ξαναζωντάνεψε με νέα μορφή.

Να μπορούσε να ζωντανέψει ένα άγαλμα αν μέσα του οι συγγενείς βάζανε την καρδιά του Κωνσταντίνου;  

Ο Αλέξανδρος Αθανασίου αργότερα ταξίδεψε για ένα θεοσοφικό συνέδριο στις ΗΠΑ όπου έμελε να μείνει για πάντα. Άνοιξε εστιατόριο στο Μίσιγκαν, παντρεύτηκε στα πενήντα του και απόκτησε τρία παιδιά.

Ο Alexis Carrel το 1912 στο εργαστήριό του στη Νέα Υόρκη. Πηγή: diomedia.com 

Τη δεκαετία του 1910 συνάντησε τον Γαλλοαμερικάνο χειρούργο και βιολόγο Alexis Carrel που έγινε γνωστός στο ευρύ κοινό όχι τόσο για το νόμπελ ιατρικής που του δόθηκε, αλλά επειδή σχεδόν κατάφερε να χαρίσει την αθανασία σε ιστούς καρδιάς κοτόπουλων, πράγμα που έκανε τη λαϊκή φαντασία να πιστεύει ότι από το εργαστήρι του θα ξεπηδούσε κανένα τέρας σαν του δόκτωρα Φρανκενστάιν. Επιπλέον, ο πειραματισμός με ζωικούς ιστούς που δεν πεθαίνουν, σήμαινε κατ’ επέκταση ότι θα μπορούσε να πειραματιστεί και με ανθρώπους και να νικήσει το θάνατο. Ο Alexis Carrel κράτησε την καρδιά του Κωνσταντίνου στη συντήρηση χωρίς να μάθουμε ποτέ αν τη χρησιμοποίησε σε κάποιο τολμηρό πείραμα. Όταν το 1944 ο επιστήμονας πέθανε η καρδιά του Κωνσταντίνου επιστράφηκε στην οικογένεια. Ένας απόγονος του Αλέξανδρου Αθανασίου που πρόσφατα εντόπισα στο Μίσιγκαν κρατάει ακόμα την καρδιά μέσα σε κονιάκ. Το πάθος του είναι η αστροφυσική. Ονειρεύεται ότι μια μέρα θα στείλει την καρδιά του Κωνσταντίνου σε ένα διαγαλαξιακό ταξίδι στο Νεφέλωμα της Καρδιάς. 

 

Το Νεφέλωμα της Καρδιάς (wikipedia)

***

Το παραπάνω κείμενο βασίστηκε σε έρευνα στον Τύπο του προηγούμενου αιώνα. Κινήθηκε μεταξύ τεκμηρίωσης και μυθοπλασίας. Παρουσιάστηκε και αποτέλεσε μέρος έργου/εγκατάστασης στην έκθεση Μουσείο Νεοελληνικής Αυτοχειρίας στο Sozopolis / Ρομαντικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (2022).